Abstract

Researchers have proposed a relationship between pelvic shape and the size of the organs located within it. An analysis of the literature demonstrates the need for age-specific studies.The aim of this study is to analyze and evaluate the morphometric parameters of the uterus and ovaries, taking into account the characteristic features of pelvic shape at different ages (adolescence, I and II periods of adulthood).The study included 38 preparats of pelvis (7 normal and 6-6-5 narrow for each age period), preparats of uterus (38), and preparats of ovaries (74), covering various age periods. Pelviometry and statistical variation analysis were used. A statistical variation analysis was performed on the obtained parameters. In the first adulthood period, a significant difference was noted in the length of the left ovary (respectively: Xog = 48.52 mm and Xog = 31.86 mm). A slightly smaller difference was observed for the length of the right ovary. In the second adulthood stage, despite increased sensitivity (0.001 < p < 0.005), no distinct morphometric differences were identified across various pelvic forms. Based on the age-related analysis of uterine and ovarian morphodynamics in normal and narrow pelvises, it can be concluded that pelvic morphology is correlated with the morphometric parameters of female pelvic organs. Conclusion. The pelvimetric measurements confirm the existence of a relationship between pelvic form and the dimensions of female reproductive organs. This relationship holds practical importance for assessing the normal course of childbirth.

Full article

GİRİŞ Hal-hazırda  instrumental müayinə metodu  qadın çanaq formalarının, həmçinin   cinsiyyət sistemi orqanlarının formalarını  və ölçülərini öyrənməyə zəmin yaradır [2,3]. Çanağın hər hansı bir anatomik çatışmazlığı doğuşun gedişinə və nəticəsinə təsir göstərəcək müxtəlif  fəsadlar yaradır. Ona görə də, çanağın, uşaqlıq və yumurtalıqların fərdi və  yaş xüsusiyyətləri mama - ginekoloji praktikada doğuş öncəsi klinik taktikanın seçilməsinin proqnostik meyarları hesab olunur [1,6,10].Tədqiqatlçılar çanaq formaları ilə uşaqlıq və yumurtalıqların  ölçüləri arasında müəyyən asılılığın olması barədə   müəyyən nəticələr əldə etmişlər [11,12,14].  Müxtəlif yaş dövrlərində  qadın  çanağının formalarından asılı olaraq uşaqlıq və yumurtalıqların morfometrik parametrlərinin öyrənilməsinə həsr olunmuş  elmi-tədqiqat  işi  yetərincə aparılmamışdır. Müasir dövrdə bu istiqamətdə elmi-tədqiqatların aparılması üçün  kifayət qədər inkişaf etmiş elmi-praktik, maddi-texniki  və metodoloji baza mövcuddurki, bu da belə araşdırmaların  daha geniş və əsaslandırılmış şəkildə həyata keçirilməsinə imkan yaradır. Antropometrik tədqiqatlar zamanı  çanağın xarici ölçüləri haqqında əldə olunan məlumatlar klinisistlər tərəfindən doğuş prosesinin proqnozlaşdırılmasında geniş istifadə olunur [12, 9, 24].  Bəzi müəlliflər qeyd edirlər ki, çanağın özünün müxtəlif ölçüləri arasında parsial korrelyasiya əlaqələrinin olmasına, həmçinin bu ölçülərlə bədənin digər antropometrik  parametrləri arasında qarşılıqlı korrelyativ əlaqələrin olmasına diqqət yetirmək  əhəmiyyət kəsb etmir [4]. Digər müəlliflər elmi-tədqiqat işlərində doğuş prosesi zamanı  risk  faktoru kimi anatomik və klinik dar çanaqların  əsas  rol oynadığını qeyd edirlər [1,16,17,20,19].

Hamilə qadınlarda doğuş prosesinin  uzanmasına səbəb olan risk faktoru kimi  20 yaşdan aşağı  ana  yaşı, böyük çanağın bəzi ölçülərinin  normadan  kiçik olması, həmçinin ümumi bərabər daralmış və köndələn daralmış  çanağın mövcudluğu göstərilir və buna görə də pelviometriyanın aparılmasının  son dərəcə vacib olduğu qeyd olunur [8, 21, 22]. Buqayevski K.A. Zaparoje Tibb Universitetinin  I-ci kurs tələbələri  arasında (130 nəfər)  çanağın antrpo-morfoloji  dəyişikliklərinin əsas xüsusiyyətlətlərini tədqiq etmişdir [5]. Müayinə olunanlar üç somatip üzrə araşdırılıb və müxtəlif yaş dövrlərini əhatə etmişdir. Ginekomorf somatipli  qızlarda (54 nəfər) yalnız 2 nəfərdə çanağın normal ölçüləri;  3  nəfərdə enli çanaq, 49 nəfərdə isə müxtəlif formalı dar çanaqlar müəyyən olunur. Digər somatiplərdə də  anatomik dar çanaqlar arasında köndələn daralmış çanaqlar üstünlük təşkil edir. 14 yaşlı qızlarda uşaqlıq cisminin uzunluğu 41 mm, eni 2 mm, qalınlığı 32 mm, uşaqlıq boynunun uzunluğu isə 22 mm, təşkil edir. Cinsi yetişgənlik dövründə uşaqlıq armudabənzər formada olur, onun cisminin uzunluğu boynunun uzunluğundan böyük olur [23].  Elmi tədqiqat işləri arasında uşaqlıq və yumurtalıqların ölçü  xarakteristikası haqqında  ən geniş məlumatlar Sırova O.V  tərəfindən verilmişdir. Müəllif 223 qızda antropometrik  və kinik müayinələr aparmışdır. Müəyyən etmişdir ki, çanaqları tam formalaşmayan 17-19 yaşlı qızlarda uşaqlıq cisminin uzununa  böyüməsi dayanır, ancaq eninə böyüməsi davam edir [25]. Bir sıra alimlər yumurtalığın morfometrik göstəricilərini  yaş xüsusiyyətlərinə görə tədqiq etmişlər. Aparılan müayinələrin nəticələrinə əsasən müəyyən edilmişdir ki,16-30 yaş qruplarına  aid qadınlarda yumurtalığın uzunluğu 33 mm, eni 19,9 mm, qalınlığı 13,6 mm; 31-45 yaş qruplarında  uyğun olaraq   34,3 mm, 22,9 mm, 13,1  mm;  46-55 yaş qruplarında 34,8 mm, 22,8 mm, 15,3 mm təşkil edir. [13, 18, 26, 19]. Digər qrup   tədqiqatçılar  gənclik (90 nəfər) və  yetkinlik (50 nəfər)  yaşlarında olan qadınlarda uşaqlığın morfometrik  göstəricilərini araşdırmış və normal qadın çanaqlarında  uşaqlığın orta uzunluqlu, enli və qalın (58-62-53%): ümumi bərabər daralmış çanaqlarda  orta uzunluqlu, enli və divarlarının  nazik olmasını müşahidə etmişlər (43-67,5-67,7%) [30,24]. Çanaq boşluğu orqanlarının morfoloji xüsusiyyətləri  müasir dövrdə də  tədqiqatçılar tərəfindən tədqiq olunmaqdadır [26, 27, 28, 29]. Ədəbiyyat məlumatlarının  təhlili göstərir ki, yaş aspekti baxımından  bu istiqamətdə elmi -  tədqiqt işlərinin aparılmasına hələ də  ehtiyac vardır.Yuxarıda qeyd olunanları nəzərə alaraq  biz bu elmi araşdırmanı aparmağı   vacib hesab etdik.Tədqiqatın məqsədi müxtəlif yaş dövrlərində (gənclik, birinci və ikinci yetkinlik yaşları) çanaq formalarının xarakterik xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla uşaqlıq və yumurtalıqların morfometrik parametrlərinin təhlili  və qiymətləndirilməsindən  ibarətdir.   

MATERİAL VƏ METODLAR Tədqiqat işinə   müxtəlif  yaş dövrlərini əhatə edən 38 çanaq  (hər yaş dövrünə aid 7- normal  və 6-6-5 dar), uşaqlıq (sayı-38) və yumurtalıq (sayı-74) preparatları daxil edilmişdir. Tədqiqatda pelviometriya və variasion statistik  metodlardan istifadə edilmişdir. Alınan göstəricilərin variasion-statistik təhlili aparılmışdır.

NƏTİCƏLƏR Tədqiqata gənclik yaş qrupuna aid olan  (16-20 yaşlı)  7 - normal  və 6 – dar çanaq formalarında;  13- uşaqlıq və  26- yumurtalıq preparatları (14- normal çanaqda,12-dar çanaqda) daxil edilmişdir. Tədqiqatın nəticələrinə görə  gənclik yaşı qrupuna aid qadınların uşaqlıq və yumurtalıqlarının morfometrik göstəriciləri arasında ən çox fərqlənən uşaqlığın uzununa ölçüləridir. Normal ölçülü çanaqlarda uşaqlığın uzunluğunun orta göstəricisi Xog=58,58 mm olduğu halda; dar çanaq formalarında orta göstərici təxminən 8 mm az olub, Xog=50,86 mm, təşkil edir (cədvəl 1). Yumurtalıqların parametrlərində disbalans özünü daha kəskin şəkildə büruzə verir. Bu zaman ən çox fərqlənən uzununa parametrlər olur ki, bu da normal çanaq formalarındakı yumurtalıq ölçülərindən üstün olur. Normal və dar çanaq formalarında sağ yumurtalıqların uzununa ölçülərinin arasındakı  göstərici təxminən 1 sm-dən çox olur (11,38 mm). Lakin, sol yumurtalıqların uzununa parametrləri arasında analoji göstərici bir qədər az olur (müvafiq olaraq: Xog= 42,75 mm; Xog=32,29 mm). Qeyd olunan parametrlər üçün dispersiya göstəriciləri öyrənilən digər morfometrik göstəricilərdən fərqlənərək, daha yüksək olması ilə seçilir. Normal ölçülü çanaqlarda sağ yumurtalığın eninə ölçüsü üçün S=3,25; sol yumurtalığın uzununa ölçüsü üçün - S=3,06 müəyyən olunur.   Tədqiqat zamanı normal və dar çanaq formaları arasında  ən az fərq sol yumurtalığın qalınlığı (müvafiq olaraq: Xog=17,25 mm və Xog=14,11 mm) və uşaqlığın uzunluğunun morfometrik göstəricilərində müşahidə  edilmişdir (müvafiq olaraq: Xog=20,20 mm və Xog=17,07 mm). Dar çanaq formalarında aparılan  ölçmələr zamanı  öyrənilən morfometrik  parametrlər üzrə  dispersiya göstəricilərinin  nisbətən aşağı olduğu müəyyən edilmişdir ki, bu isə ölçülərin bir-birinə yaxın olduğunu  göstərir. Belə ki, sol yumurtalığın parametri üçün dispersiya göstəricisi S=0,76; uşaqlığın  boynunun uzunluq parametri üçün isə S=0,84 təşkil etmişdir. Əldə olunan nəticələrə əsasən demək olar ki, gənclik yaşı qrupunda normal ölçülü çanaqlarda uşaqlıq və yumurtalıqların morfometrik parametrlərinin variabelliyi  dar çanaq formaları ilə müqayisədə  daha  yüksək  olur. I yetkinlik yaşı qrupunda da (21-35 yaş)  əvvəlki mərhələdə olduğu kimi 7-  normal çanaq və 6-dar  çanaq formalarında; 13- uşaqlıq və yumurtalıqların (14-normal çanaqda,12-dar çanaqda)  morfometrik göstəriciləri tədqiq edilmişdir. Bu yaş dövründə normal  və dar çanaq formalarında ən çox disbalans yumurtalıqların orta göstəricilərində aşkar edilmişdir.  I yetkinlik yaşı dövründə fərqlənən sol yumurtalığın uzunluq parametridir (müvafiq olaraq: Xog=48,52 mm və Xog=31,86 mm). Bir qədər az fərq sağ yumurtalığın uzunluq parametri üçün müəyyən olunmuşdur (cədvəl 2). Normal ölçülü çanaqlarda  sağ yumurtalığın  uzunluğunun  orta göstərici Xog= 49,67 mm olduğu halda; dar çanaq formalarında bu göstərici Xog=34,00 mm təşkil edir. I yetkinlik yaşı dövrünə aid normal ölçülü çanaqlarda uşaqlığın uzunluğunun orta göstəricisi Xog=73,50 mm olduğu halda: dar çanaq formalarında orta göstərici Xog=52,7mm təşkil edir. Tədqiqat nəticəsində əldə etdiyimiz göstəricilər digər alimlərin nəticələrindən ( qeyd olunan rəqəm göstəricilərinin aşağı olması) bir qədər fərqlənir [8,11]. Yuxarıda qeyd olunan parametrlərin dispersiya göstəriciləri gənclik yaşı qrupunda əldə olunan  müvafiq parametrlərin statistik nəticələri ilə müqayisə olnmuşdur. Belə ki, ən çox fərqlənən parametrlərdə dispersiya göstəricilərinin yüksək olması qeydə alınmışdır. Normal ölçülü çanaqlarda  sağ yumurtalığın uzunluğunun dispersiya göstəricisi S=5,16; uşaqlığın  uzunluğunun  dispersiya  göstəricisi isə   S=5,13 təşkil edir. Normal və dar çanaqlarda ən az dəyişən göstəricilər: sol yumurtalığın qalınlığının (müvafiq olaraq: Xog=19,33 mm və Xog=16,43 mm) və uşaqlığın cisminin qalınlığının (müvafiq olaraq: Xog=21,25 mm və Xog=17,64 mm) parametrləri olduğu müəyyən edilmişdir. Minimal dispersiya göstəricisi  (yaş aspekti baxımından) sol yumurtalığın qalınlıq, uşaqlığın boynunun uzunluq, sağ yumurtalığın en və uşaqlığın cisminin  en parametrlərində müşahidə olunmuşdur. Qeyd olunan  morfometrik göstəricilər üzrə dispersiya dəyərlərinin vahiddən aşağı olması bu parametrlərin yaş qrupları  üzrə nisbətən sabit və az dəyişkən olduğunu, habelə onların ölçülərində böyük variasiyanın olmadığını  və nəticələrin bir-birinə yaxın olduğunu göstərir. Tədqiqata II yetkinlik yaş qrupuna aid  (36-60 yaşlı)  7- normal və 5 - dar çanaq formalarında; 12-uşaqlıq  və 24 - yumurtalıq (7- normal çanaqda və 10- dar çanaqda) preparatları  daxil edilmişdir. Dar çanaq formalarının az müşahidə olunması öyrənilən parametrlərin dispersiya göstəricilərinə təsir edərək onun artmasına səbəb olmuşdur. Əgər əvvəlki yaş qruplarında yüksək dispersiya göstəriciləri normal ölçülü çanaqlarda müşahidə olunurdusa, bu yaş qrupunda  maksimal dispersiya göstəriciləri  dar çanaq formalarının bütün parametrlərində müəyyən olunmuşdur. Məsələn, dispersiya göstəriciləri sağ yumurtalığın uzunluğu üçün - S=6,67; sol yumurtalığın uzunluğu üçün - S=6,41; uşaqlığın cisminin uzunluğu üçün - S=6,07  təşkil edir. Tədqiqat apardığımız bu yaş qrupunda istər normal, istərsə də dar çanaq formalarında öyrənilən parametrlərin ölçülərində gözlənilməz nəticələr müşahidə olunmuşdur. Ən çox fərqlənən yumurtalıqların  uzunluğunun orta ölçüləridir. Belə ki, sol yumurtalığın  ölçülərinin (müvafiq olaraq: Xog=55,70mm və Xog=38,93 mm); sağ yumurtalığın eyni adlı ölçüləri ilə müqayisədə (müvafiq olaraq: Xog=55,70 mm və Xog=41,43 mm) artdığı müəyyən olunmuşdur (cədvəl 3).  Normal və dar çanaq formalarının müqayisəli təhlili zamanı uşaqlıq cisminin uzunluq parametrləri arasında nəzərəçarpacaq  fərqlər müəyyən edilmişdir. Belə ki, dar çanaq formalarında bu parametrin orta göstəricisi Xog=74,79 mm olduğu halda, normal çanaq formalarında orta göstərici Xog=85,40 mm, təşkil edir. Lakin, az fərqləndirici xüsusiyyət sağ və sol yumurtalıqların qalınlıq parametrlərində müşahidə olunmuşdur. Müəyyən edilmişdir ki, normal və dar çanaq formalarında  sol yumurtalığın  qalınlıq göstəriciləri arasındakı   fərq təxminən 4 mm təşkil edir (müvafiq olaraq: Xog=20,20 mm və Xog=16,86 mm). Tədqiq   olunan   parametrlər  üzrə  müşahidə olunan  az variasiya    dispersiya göstəricilərinin də yüksək olmaması  ilə xarakterizə olunur. Belə ki, sol yumurtalığın  uzunluq parametrində dispersiya  göstəricisi  dar çanaq formaları üçün:S=1,41, normal ölçülü çanaqlar üçün isə S=1,04 müəyyən edilmişdir. Bununla belə, normal ölçülü çanaqlarda  uşaqlığın uzunluq və  en parametrləri üzrə minimal dispersiya göstəriciləri  müşahidə olunur (müvafiq olaraq: S=0,42 və S=0,22). Hesab edirik ki, aparılan tədqiqatlar zamanı əldə olunan  nəticələr  normal və dar çanaq formalarında  uşaqlıq və yumurtalıqların ölçüləri arasında müəyyən fərqləndirici xüsusiyyətlərin  mövcud olduğunu təsdiq edir və bu  fərqlərin yaş aspekti baxımından (yaş  amili ilə əlaqədar) daha qabarıq şəkildə  artması müşahidə olunur. Yuxarıda qeyd olunan statistik göstəricilərə əsaslanaraq hər üç yaş kateqoriyalarında müxtəlif çanaq formalarında kiçik çanaq boşluğu orqanlarının ölçüləri arasında yaranan fərqlərin etibarlılığını qiymətləndirmək məqsədilə   dispersion təhlil aparılmışdır. Dispersion  təhlilin  nəticələri göstərmişdir ki, hər üç yaş kateqoriyaları   üzrə normal və dar çanaq formalarında uşaqlıq və yumurtalıqların  morfometrik parametrləri  statistik baxımdan əhəmiyyətli fərqləndirici xüsusiyyətlərə malikdir (P<0,05). Xüsusilə qeyd etmək  lazımdır ki, qeyd olunan fərqlər, əsasən, gənclik və birinci yetkinlik yaşı dövrlərini əhatə edir. İkinci yetkinlik yaşı kateqoriyasında həssaslığın artmasına baxmayaraq (0,001<Р<0,005) çanağın müxtəlif formalarında öyrənilən  morfometrik parametrlərin əksəriyyətində əhəmiyyətli   fərqlər qeydə alınmamışdır.   

MÜZAKİRƏ Tədqiqat işində əldə olunan morfometrik göstəricilər müxtəlif müəlliflərin müvafiq işlərinin göstəriciləri ilə müqayisə olunmuşdur. İlk növbədə  qeyd etmək lazımdır ki, aparılan  pelviometriya  zamanı əldə olunan göstəricilər arasında  statistik  baxımdan  əhəmiyyətli fərq aşkar edilməmişdir [7]. Yaşlı   qadınların  yumurtalıqlarının (3 ölçüsü) və uşaqlığın (4 ölçüsü)  parametrləri bir çox müəlliflərin qeyd etdiyi  oxşar göstəricilərə uyğun  olmuşdur [15]. Bizim tədqiqatların nəticələrinə  görə uşaqlığın ən böyük ölçüsü onun uzunluğudur ki, bu göstərici  də digər müəlliflərin əldə etdiyi müvafiq göstəricilərdən  fərqlənir. [11]. Bu  məlumatları nəzərə alaraq belə fikir irəli  sürmək olar ki, əldə etdiyimiz göstəricilər  ilə digər müəlliflərin  nəticələri  arasında kiçik fərqlər  tədqiqata daxil edilmiş materialın  yaş diapozonunun daha geniş olması ilə izah oluna bilər. Belə ki, bizim araşdırmaya  16-60 yaşa aid meyitlər daxil edilmişdir ki, bu da yaşla bağlı morfometrik variasiyaların  daha geniş spektrdə əks olunmasına səbəb ola bilər.

YEKUN Aparılan morfometrik müayinələrə əsasən yaş artdıqca uşaqlıq və yumurtalıqların  ölçülərində   artım tendensiyası  müşahidə olunur. Bu  dinamika, xüsusilə, birinci yetkinlik dövründə daha qabarıq  nəzərə çarpır, ikinci yetkinlik yaş kateqoriyasında  isə  morfometrik  göstəricilər nisbətən stabilləşir   və minimal  fərqlərlə səciyyələnir.  Yaşla bağlı morfometrik parametrlərin təhlili göstərmişdir ki,  bu göstəricilər normal ölçülü çanaqlarda  dəyişkən olduğu halda, dar çanaq formalarında sabit xarakter daşıyır. Eyni zamanda  müəyyən olunmuşdur ki, uşaqlığın ölçüləri  yumurtalıqlarla  müqayisədə daha yüksək dəyişkənliyə malikdir.

Figures

Keywords

• female pelvis
• morphometry
• age periods
• uterus
• varies

References

Article Info:

Publication history

Published: 14.May.2026

DOI: https://doi.org/10.28942/atuj.v6i2y2026.147

Copyright

© 2022-2025. Azerbaijan Medical University. E-Journal is published by "Uptodate in Medicine" health sciences publishing. All rights reserved.

Related Articles

ANTIMUTAGENIC ACTIVITY OF “SUMAC FRUIT EXTRACT” IN VARIOUS CELL TYPES

Viewed: 34